Macapat :: Kinanthi & Gambuh

Macapat, tembung sing wis arang dirungu, tur akeh sing wis ora pirsa, aku wingi sore dipundhuti priksa dening mitraku sing asmane mas Wiwit, apa ta tegese macapat iku. Aku kenal macapat wiwit aku isih cilik, bapakku asring rengeng-rengeng sadina-dina, tur maneh panjenengane paraga kethoprak ing desaku. Semono uga ibuku, neng sekolahan asring maringi piwulang bab macapat, bebarengan karo guru-guru liyane. Aku biyen bisa nembang Mijil, Sinom, Pucung, Kinanthi, Asmarandana, Maskumambang, Dhandhanggula, Pangkur, Gambuh lan Megatruh. Balabak, Wirangrong, Jurudemung, Girisa babar blas ora bisa. Saiki aku mung kelingan Mijil, Kinanthi, Pucung, Gambuh lan Megatruh, awit wis ora tau macapatan. Wektu aku isih SD lan SMP biyen, saben minggu mesthi latihan macapat neng daleme guruku utawa neng kelas.

Ana pirang pada sing aku isih eling tekan seprene, kaya ta Kinanthi Mangu, kang padane kaya ing ngisor iki:

Padha gulangen ing kalbu
Ing sasmita amrih lantip
Aja pijer mangan nendra
Kaprawiran den kaesthi
Pesunen sariranira
Sudanen dhahar lan guling

Utawa tembang Gambuh ing ngisor iki, asring banget keprungu neng sekolahanku ing jaman semana, awit isine sing maringi pitutur supaya bocah-bocah sregep anggone sinau. Dadi ana momotan politise Mula tansah kelingan lan nganti nglothok

Ora liwat tuturku
Marang sira sing sregep sinau
Maca etung nulis nggambar sing taberi
Ajar wulangane guru
Aja wedi atetakon

Saka tuladha ing dhuwur, tembang Kinanthi iku:

• guru gatrane 6
  tegese saben pada (bait) ana 6 gatra (baris)
• guru wilangane ajeg 8 saben gatrane
  tegese saben gatra utawa baris ana 8 suku kata utawa syllable.
• guru lagune u, i, a, i, a, i
  tegese gatra kapisan kudu dipungkasi nganggo swara (vokal) “u”, gatra kapindho kudu dipungkasi nganggu swara “i” lan sapiturute.

Semono uga tembang Gambuh, uga ana aturane yaiku guru gatra 5, guru wilangan lan guru lagune 7u, 10u, 12i, 8u, 8o.

Macapat :: Pucung

Tembang Pucung, kang kalebu tembang cilik, iku tembang kang akeh digunakake amarga cekak tur gampang panganggone. Cekak amarga mung ana patang gatra saben pada.

• gatra kapisan cacahe 12 wanda (suku kata, syllable) lan wanda kang pungkasan kudu “u”, kacekak 12-u.
• gatra kapindho cacahe 6 wanda, lan wanda kang pungkasan kudu “a”, kacekak 6 -a
• gatra katelu cacahe 8 wanda, lan wanda kang pungkasan kudu “i”, kacekak 8 -i
• gatra kapat utawa kang pungkasan cacahe 12 wanda, wanda kang pungkasan kudu “a”, utawa kacekak 12-a

Tuladha:

Ngelmu iku kelakone kanthi laku
Lekase lawan kas
Tegese kas nyantosani
setya budya pangekesing dur angkara

(kacuplik saka Serat Wedhatama anggitane KGPAA Mangkunagara IV)

Utawa pucung kang misuwur marga asring kanggo tembang dolanan utawa cangkriman

Bapak pucung cangkemmu marep mendhuwur
Sabane ing sendhang
Pencokane lambung kering
Prapteng wisma si pucung mutah guwaya

(coba batangen cangkriman ing dhuwur )

Basa Jawa kang wiwit musna.

Aku gumun tur prihatin karo bocah-bocah enom Jawa jaman saiki, ketok banget yen padha ora nguwasani kabudayan Jawa. Sing paling gampang bae, wis angel golek nom-noman kang bisa ngendikan nganggo basa krama inggil, bisaa basane sasar-susur ora karuwan. Apa maneh basa krama inggil, basa Jawa ngoko bae wis padha ora bisa. Bisane mung mireng, ananging yen kudu ngendikan ora bisa. Anggepe basa Jawa iku wus ora mligi marga wis kuna lan ora “kanggo” ing jaman saiki. Kosok baline awake dhewe wong-wong kang lair luwih dhisik asring ora maringi tuladha kang bener babagan bausastra lan kabudayan Jawa.

Basa Jawa mono sejatine ora angel, mung kudu bener lan pener panganggone, utamane basa krama lan krama inggil, kaluputan sing paling asring kedadeyan yaiku salah milih tembung, sing kudune ngurmati wong sing diajak pangandikan, malah ngurmati awake dhewe. Aku percaya yen basa Jawa dienggo wiwit bocah isih timur bakale apik ing tembe mburine. Contone, salah sijine bulikku kang asmane Bulik Titik tansah ngagem basa krama inggil nalika pangandikan karo putra-putrane, nganti saiki putra-putrane yen pangandikan karo wong-wong liya tansah ngagem basa krama inggil. Aku nate krungu nalika bocah-bocah iku nembe dolanan karo bocah-bocah liyane, ditakoni karo bocah liyane semaure nganggo basa krama inggil, bocah sing takon banjur ndomblong. Aku mung bisa mesem kecut nalika nyumurupi prastawa iku. Nanging sakjane aku trenyuh lan prihatin.

Menawa dudu awake dhewe banjur sapa maneh kang gelem lan kudu nguri-uri kabudayan adiluhung tetilarane para leluhur? Mula ayo para sedulur, bareng-bareng kita miwiti anggegulang kabudayan Jawi, wiwit saka sing sepele-sepele bae, tansah nggunakake basa Jawa kang apik, bener lan pener panganggone.